Phép ăn trong bữa cơm Việt: mời cơm, gắp đũa và chén nước mắm chung

Bữa cơm của người Việt không chỉ là chuyện ăn no. Từ lời mời trước khi cầm đũa, cách ngồi, cách gắp, đến chén nước mắm chung giữa mâm, mỗi chi tiết đều có ý nghĩa và được truyền từ đời này sang đời khác. Người nước ngoài hay người từ vùng khác đến ăn cơm nhà người Việt thường thấy bỡ ngỡ với những phép tắc này.

Bài này nói về những phép ăn phổ biến trong bữa cơm gia đình Việt, những khác biệt giữa ba miền, và những điều nên tránh khi ngồi mâm cơm của người lớn tuổi hay ở một vùng lạ.

Mời cơm: câu nói quan trọng nhất trong bữa ăn

Trước khi ăn, người nhỏ tuổi mời người lớn tuổi: "Con mời ông bà ăn cơm, con mời bố mẹ ăn cơm". Ở nhiều gia đình miền Bắc, trẻ con phải mời lần lượt từng người lớn, có khi kéo dài cả phút. Lời mời thể hiện sự kính trọng và là cách dạy trẻ biết thứ bậc trong gia đình.

Ở miền Nam, lời mời thường ngắn gọn hơn, có khi chỉ "Mời cả nhà ăn cơm". Miền Trung thì tùy gia đình, có nơi giữ lệ kỹ như miền Bắc. Khi đến ăn cơm nhà người khác, khách cũng nên mời gia chủ và những người lớn tuổi trước khi ăn, dù gia chủ đã mời mình.

Người lớn tuổi nhất hoặc gia chủ thường cầm đũa trước. Đây là tín hiệu để mọi người bắt đầu ăn. Cầm đũa trước người lớn bị coi là thiếu lễ phép, đặc biệt trong các gia đình truyền thống.

Cầm đũa và gắp thức ăn

Cầm đũa đúng cách. Hai chiếc đũa cầm cao vừa phải, chiếc trên di chuyển, chiếc dưới cố định. Cầm đũa quá cao hoặc quá thấp đều bị coi là chưa khéo.

Gắp từ phía mình. Gắp thức ăn ở phần đĩa gần mình, không bới đĩa tìm miếng ngon, không gắp lật qua lật lại.

Gắp cho người khác. Gắp thức ăn cho người lớn tuổi, cho khách là cử chỉ quan tâm. Nhiều gia đình dùng đầu đũa kia hoặc đũa riêng để gắp mời.

Không cắm đũa vào bát cơm. Cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm giống như cắm nhang trên bát cơm cúng người chết, là điều kiêng kỵ.

Không gõ đũa vào bát. Gõ đũa bị coi là hành động của người ăn xin, hoặc thiếu lịch sự.

Đặt đũa khi nghỉ. Đặt ngang trên miệng bát hoặc trên gác đũa, không chỉ đầu đũa vào người khác.

Chén nước mắm chung: nét riêng của mâm cơm Việt

Trong bữa cơm gia đình truyền thống, chén nước mắm thường đặt giữa mâm, mọi người cùng chấm. Đây là nét riêng mà nhiều người nước ngoài thấy lạ. Chén nước mắm chung thể hiện tinh thần cộng đồng, chia sẻ trong bữa ăn.

Ngày nay, nhiều gia đình đã chuyển sang chén nước chấm riêng vì lý do vệ sinh, nhất là khi có khách hoặc trẻ nhỏ. Điều này hoàn toàn hợp lý. Nếu vẫn dùng chén chung, nên chấm một lần, không chấm lại miếng đã cắn, và không để thức ăn rơi vào chén.

Ở các quán ăn, chén nước chấm thường để riêng từng người. Một số món như bún chả, bún đậu có sẵn bát nước chấm riêng cho mỗi người ăn.

Những điều kiêng kỵ quen thuộc trên mâm cơm

Tùy vùng và từng gia đình, nhưng những điều sau khá phổ biến:

• Không cắm đũa thẳng vào bát cơm.
• Không úp bát cơm, vì giống bát cơm cúng hoặc mang ý xui.
• Không ăn trước khi người lớn tuổi cầm đũa.
• Không chê thức ăn trước mặt người nấu.
• Không ăn quá nhanh, nhai to, húp xì xụp ở bữa cơm có người lớn hay khách.
• Không đứng dậy bỏ đi khi người khác chưa ăn xong, nếu phải đi thì xin phép.
• Không để cơm thừa trong bát, ăn hết phần mình đã xới.

Khác biệt nhỏ giữa ba miền trong bữa cơm

Phép ăn chung một gốc, nhưng mỗi miền có thói quen riêng:

Khi khách đến ăn cơm: ứng xử của chủ nhà và khách

Chủ nhà người Việt thường rất nhiệt tình với khách: gắp liên tục vào bát khách, mời ăn thêm, rót nước. Với khách, nhận đồ gắp là phép lịch sự, nhưng nếu đã no, có thể nhẹ nhàng thưa "con no rồi ạ" hoặc để lại một ít trong bát để chủ nhà biết. Ở một số nơi, ăn hết sạch bát có nghĩa là chưa no, chủ nhà sẽ gắp thêm.

Khách không nên tự ý lấy món ở xa, mà có thể nhờ người ngồi gần chuyển. Khi ăn xong, đặt đũa gọn, cảm ơn chủ nhà về bữa ăn. Ở miền Nam, khách hay được mời ở lại uống trà, ăn trái cây sau bữa.

Dạy trẻ phép ăn: bắt đầu từ bữa cơm hằng ngày

Phép ăn không học được qua sách, mà qua những bữa cơm hằng ngày. Trẻ nhìn người lớn mời cơm, gắp thức ăn cho ông bà, rồi tự làm theo. Nhiều gia đình bắt đầu dạy trẻ mời cơm từ khi trẻ biết nói, và dạy cầm đũa khi trẻ khoảng ba đến năm tuổi.

Điều quan trọng là không biến bữa ăn thành giờ răn dạy căng thẳng. Một bữa cơm vui vẻ, có trò chuyện, có lời khen món ăn, giúp trẻ yêu bữa cơm gia đình và nhớ những phép tắc ấy lâu hơn mọi lời nhắc nhở.

Trong nhiều gia đình hiện nay, bữa cơm tối là lúc hiếm hoi cả nhà ngồi cùng nhau. Tắt ti vi, cất điện thoại trong lúc ăn là thói quen mới mà nhiều nhà đặt ra, cũng là một kiểu phép ăn của thời nay.

Xới cơm, rót nước và những việc nhỏ của người nhỏ tuổi

Trong nhiều gia đình, người nhỏ tuổi hoặc con dâu thường ngồi cạnh nồi cơm và xới cơm cho cả mâm. Bát cơm đầu tiên được xới cho người lớn tuổi nhất, xới vừa phải, không nén chặt, không đầy tràn. Khi ai ăn hết, người ngồi cạnh nồi sẽ đỡ bát và xới thêm. Ngồi cạnh nồi cơm vì thế là một vai trò, không phải chỗ ngồi tùy tiện.

Rót nước, rót trà cho người lớn cũng theo cùng tinh thần ấy: rót cho người lớn trước, dùng hai tay đưa cốc, rót vừa đủ chứ không đầy tràn. Ở miền Nam, ấm trà đá đặt giữa bàn, mỗi người tự rót, nhưng người nhỏ vẫn hay rót mời người lớn ly đầu tiên.

Ngồi mâm cỗ, bàn tiệc với người lạ

Ăn cỗ cưới, cỗ giỗ ở quê thường ngồi mâm chung với người không quen. Mâm cỗ miền Bắc tính sẵn phần theo đầu người: đĩa giò có sáu hay tám miếng, đĩa gà chặt đủ mỗi người một hai miếng ngon. Phép ăn ở đây là tính phần mình, không gắp hai miếng một lúc, không lật đĩa tìm miếng ngon, và để ý người ngồi cạnh đã có phần chưa. Người trẻ nhất mâm thường lo việc chia, xới cơm, rót nước cho cả mâm.

Tiệc cưới miền Nam thường bày bàn tròn mười người, món lên lần lượt: gỏi, súp, món chiên, lẩu, cuối cùng là cơm chiên hoặc mì xào và tráng miệng. Người ngồi gần đĩa hay đứng ra gắp chia cho cả bàn, nhất là món lẩu. Khách không nên ăn quá nhanh món đầu, vì phía sau còn nhiều món.

Ở cả ba miền, khi ngồi với người lạ, câu mời đầu bữa vẫn nên có, chỉ là ngắn hơn: mời chung cả mâm một câu là đủ. Khi đứng dậy trước, gật đầu xin phép cả mâm rồi mới rời chỗ.