Mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm là Giỗ Tổ Hùng Vương, ngày giỗ chung của người Việt. Ở Đền Hùng, Phú Thọ, và nhiều làng quanh núi Nghĩa Lĩnh, lễ vật không thể thiếu là bánh chưng và bánh giầy, đôi bánh gắn với truyền thuyết Lang Liêu dâng vua cha. Trong những ngày hội, các làng còn tổ chức thi gói bánh chưng, giã bánh giầy, thu hút rất đông người xem.
Bánh chưng thì nhà nào cũng quen. Bánh giầy lại ít người tự làm vì cần cối, cần chày, cần sức. Bài này kể ngắn về ý nghĩa đôi bánh, không khí hội thi ở đất Tổ, rồi tập trung hướng dẫn giã bánh giầy ở nhà, cách ăn kèm giò và cách giữ bánh mềm.
Truyền thuyết Lang Liêu và ý nghĩa đôi bánh
Theo truyền thuyết được kể lại trong sách vở và trong dân gian, vua Hùng muốn chọn người nối ngôi, bảo các hoàng tử tìm lễ vật dâng lên tổ tiên. Các anh tìm sơn hào hải vị, riêng Lang Liêu, người con nghèo, được báo mộng dùng gạo nếp làm hai thứ bánh: bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời. Vua cha cảm động, truyền ngôi cho Lang Liêu.
Từ đó, bánh chưng bánh giầy trở thành lễ vật trong các dịp Tết, giỗ, đặc biệt là Giỗ Tổ. Đôi bánh thể hiện lòng biết ơn trời đất, tổ tiên, và đề cao hạt gạo, sản phẩm của nghề nông. Đặt hai thứ bánh cạnh nhau trên mâm lễ là hình ảnh quen thuộc ở mọi đền, đình vùng đất Tổ.
Câu chuyện này là truyền thuyết, không phải sử liệu chính xác, nhưng nó giải thích vì sao bánh giầy luôn đi kèm bánh chưng trong những ngày lễ của người Việt.
Hội thi gói bánh chưng, giã bánh giầy ở đất Tổ
Trong chuỗi hoạt động dịp Giỗ Tổ, các làng, xã quanh Đền Hùng và nhiều nơi ở Phú Thọ thường tổ chức thi gói bánh chưng, giã bánh giầy. Mỗi đội có người ngâm gạo, đồ xôi, người giã, người nặn, người gói. Bánh đẹp, đều, đúng kỹ thuật được chọn dâng lên đền.
Hội thi giã bánh giầy thường náo nhiệt nhất: hai người cầm chày dài thay nhau giã nhịp nhàng vào cối đá đựng xôi nóng, một người lật bột. Tiếng chày đều, tiếng người xem cổ vũ, mùi xôi nếp thơm. Những ngày này, du khách về đất Tổ có dịp nếm bánh giầy vừa giã xong, dẻo và còn ấm.
Lịch hội thi thay đổi theo từng năm và từng địa phương, nên kiểm tra thông tin chính thức của ban tổ chức lễ hội trước khi đi.
Bánh chưng và bánh giầy: hai cách dùng gạo nếp
Đôi bánh dùng chung nguyên liệu nhưng cách làm và ăn rất khác:
| Điểm | Bánh chưng | Bánh giầy |
|---|---|---|
| Hình dáng | Vuông | Tròn dẹt |
| Biểu tượng | Đất | Trời |
| Cách làm | Gói lá dong, luộc nhiều giờ | Xôi đồ chín, giã nhuyễn, nặn |
| Nhân | Đỗ xanh, thịt lợn | Thường không nhân, có loại nhân đỗ |
| Ăn kèm | Dưa hành, dưa cải | Giò lụa, chả quế |
Giã bánh giầy ở nhà (khoảng 12–15 chiếc)
Không có cối đá, có thể dùng cối gỗ to, hoặc máy xay thực phẩm khoẻ thay một phần. Chuẩn bị 1 kg gạo nếp cái hoa vàng hoặc nếp ngon, chút muối, dầu ăn hoặc mỡ gà, lá chuối hoặc lá dong.
- Vo gạo nếp, ngâm 6 đến 8 giờ hoặc qua đêm cho hạt mềm. Để ráo, trộn chút muối.
- Đồ xôi chín dẻo, hạt mềm đều. Xôi phải thật chín, nếu còn hạt sống bánh sẽ lợn cợn.
- Trút xôi nóng vào cối đã tráng nước sôi. Giã liên tục, nhịp đều, khi xôi bắt đầu dẻo thì một người lật bột, một người giã.
- Giã tới khi xôi nhuyễn mịn, không còn hạt, dẻo kéo được thành sợi. Bước này mất khá lâu và cần sức.
- Nếu dùng máy xay, chia xôi thành phần nhỏ, xay ngắt quãng, thêm chút nước sôi, rồi nhồi bằng tay đeo găng có thoa dầu.
- Thoa mỏng dầu ăn hoặc mỡ gà vào tay, ngắt bột thành viên, nặn tròn rồi ấn dẹt, dày khoảng một đốt ngón tay.
- Đặt bánh lên lá chuối hoặc lá dong đã lau dầu, xếp từng cặp, để nguội tự nhiên.
Ăn bánh giầy đúng kiểu
Kẹp giò lụa. Cách ăn phổ biến nhất: một miếng giò lụa thái dày kẹp giữa hai chiếc bánh giầy hoặc đặt lên một chiếc. Vị béo của giò, vị dẻo thơm của nếp.
Ăn với chả quế. Chả quế thơm mùi quế, hợp với bánh giầy hơn cả giò khi trời lạnh.
Nướng hoặc rán bánh nguội. Bánh giầy để nguội cứng có thể nướng trên than cho phồng xốp hoặc rán vàng, ăn với mật mía hay đường.
Ăn bánh giầy nhân đỗ. Một số nơi làm bánh giầy nhân đỗ xanh ngọt hoặc mặn, ăn như món điểm tâm.
Ăn sáng hoặc làm quà chiều. Bánh giầy giò là món điểm tâm quen thuộc của người miền Bắc, dễ mang theo đi làm.
Lỗi hay gặp khi làm bánh giầy
Bánh giầy dễ hỏng ở các khâu sau:
- Xôi chưa chín kỹ: bánh còn hạt cứng, lổn nhổn.
- Giã khi xôi đã nguội: bột không dẻo, rời và nứt.
- Không thoa dầu tay: bột dính tay, khó nặn, mặt bánh xấu.
- Bánh nặn quá dày: lâu nguội, dễ bị chua ở giữa.
- Để bánh chồng lên nhau khi còn nóng: dính chặt, tách ra bị rách.
Giữ bánh giầy mềm và an toàn
Bánh giầy ăn ngon nhất trong ngày làm. Để nơi thoáng mát, bánh giữ được một đến hai ngày vào mùa xuân. Bánh có mùi chua, nhớt mặt hoặc mốc thì bỏ. Không bảo quản bánh trong túi nilon kín khi còn ấm.
Muốn giữ lâu hơn, gói từng cặp bánh bằng màng bọc thực phẩm, cất ngăn mát. Bánh sẽ cứng lại; khi ăn hấp vài phút cho mềm hoặc nướng, rán. Bánh giầy là món nếp khó tiêu, trẻ nhỏ và người già nên ăn lượng vừa phải, cắt miếng nhỏ, nhai kỹ.
Nếu mua bánh giầy ngoài chợ dịp Giỗ Tổ, chọn bánh mặt trắng mịn, dẻo, mùi thơm nếp, không có mùi hăng hoá chất hay quá trắng bóng bất thường.
Bánh giầy ở các làng quanh đất Tổ
Không chỉ trong ngày hội, nhiều làng ở Phú Thọ vẫn giữ nếp làm bánh giầy vào các dịp giỗ họ, lễ đình, Tết. Bánh giầy ở đây thường làm bằng nếp cái hoa vàng hoặc nếp nương, không nhân, mặt trắng mịn, ăn kèm giò lụa hoặc chả. Có nơi làm bánh giầy cỡ lớn bằng cái đĩa để dâng lễ, bánh nhỏ để biếu và ăn.
Ở miền Bắc còn nhiều làng nổi tiếng với bánh giầy, như bánh giầy Quán Gánh ở Hà Nội. Bánh giầy đất Tổ được nhớ đến chủ yếu vì gắn với truyền thuyết và lễ Giỗ Tổ, hơn là vì một công thức đặc biệt. Đi viếng Đền Hùng dịp lễ, nhiều người mua vài cặp bánh giầy, bánh chưng như một cách mang lộc về nhà.
Làm bánh giầy nhân đỗ cho bữa sáng
Ngoài bánh giầy trắng không nhân dâng lễ, nhiều nhà ở đất Tổ làm bánh giầy nhân đỗ xanh để ăn sáng hoặc làm quà. Bột giã như phần trên, chỉ thêm phần nhân và cách nặn.
- Ngâm 300 g đỗ xanh cà vỏ khoảng ba bốn giờ, đãi sạch, hấp chín mềm.
- Nhân ngọt: đỗ còn nóng tán nhuyễn với khoảng 100 g đường, sên lửa nhỏ đến khi nhân dẻo, không dính chảo. Nhân mặn: tán đỗ với chút muối, hạt tiêu và hành phi.
- Để nhân nguội, vo thành viên nhỏ cỡ quả táo ta, đặt lên khay.
- Thoa dầu vào tay, ngắt một viên bột bánh giầy còn ấm, ấn dẹt lòng bàn tay, đặt viên nhân vào giữa rồi vuốt kín mép.
- Lật mặt mép nối xuống dưới, ấn nhẹ thành bánh tròn dẹt, đặt lên lá chuối đã lau dầu.
- Bánh nhân đỗ chóng hỏng hơn bánh trắng, nên ăn trong ngày; để sang hôm sau thì cất ngăn mát và hấp lại trước khi ăn.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày nào?
Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm. Lễ chính diễn ra tại Đền Hùng, thuộc tỉnh Phú Thọ.
Vì sao bánh giầy tròn, bánh chưng vuông?
Theo truyền thuyết Lang Liêu, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất. Đôi bánh thể hiện lòng biết ơn trời đất và tổ tiên.
Có thể làm bánh giầy bằng bột nếp khô không?
Có thể nhồi bột nếp với nước nóng rồi hấp, nhưng bánh không dẻo và thơm bằng bánh giã từ xôi đồ. Cách này hợp khi muốn làm nhanh, số lượng ít.
Bánh giầy giò ăn vào bữa nào?
Bánh giầy giò thường ăn sáng hoặc làm quà chiều. Trong dịp lễ, bánh giầy được dâng lên bàn thờ trước rồi mới hạ xuống chia nhau ăn.
Dịp Giỗ Tổ có thi giã bánh giầy không?
Nhiều năm, các làng quanh Đền Hùng và địa phương trong tỉnh tổ chức thi gói bánh chưng, giã bánh giầy. Lịch cụ thể thay đổi theo năm, nên xem thông báo chính thức trước khi đi.
