Trong bữa cơm của người Ê Đê ở Đắk Lắk, cà đắng là món gần như không thể thiếu. Quả cà nhỏ, xanh, vị đắng rõ ràng, được giã cùng ớt, nấu canh với lá bép, cá khô, hoặc kho cùng thịt. Người ngoài ăn lần đầu thường nhăn mặt, nhưng ăn vài lần thì nhận ra vị ngọt hậu và nghiện lúc nào không hay.
Bài viết này giới thiệu cà đắng là gì, các món thường gặp trong bữa ăn buôn làng, cách nấu một số món đơn giản, và cách để người chưa quen dần dần ăn được.
Cà đắng là cà gì
Cà đắng là một loại cà quả nhỏ, tròn hoặc hơi dẹt, cỡ đầu ngón tay đến quả trứng cút, màu xanh, khi già chuyển vàng. Cây cà đắng được trồng nhiều ở vườn nhà, rẫy của người Ê Đê và nhiều dân tộc khác ở Tây Nguyên.
Vị đắng của cà khá rõ, nhưng khi nấu chín, giã cùng ớt, muối, vị đắng dịu đi, nhường chỗ cho vị ngọt hậu. Người Ê Đê thường dùng cà đắng tươi; cà phơi khô cũng được dùng để dành.
Ở chợ Buôn Ma Thuột và các chợ huyện, cà đắng bán theo rổ, theo ký. Chọn cà tươi, vỏ căng bóng, không dập, cuống còn xanh.
Những món cà đắng thường gặp
Trong bữa ăn của người Ê Đê, cà đắng xuất hiện dưới nhiều dạng:
- Cà đắng giã ớt: cà luộc hoặc nướng, giã với ớt, muối, có khi thêm cá khô, ăn với cơm.
- Canh cà đắng lá bép: cà nấu cùng lá bép, có thể thêm ếch, cá khô, thịt.
- Cà đắng kho cá khô: kho mặn, ăn với cơm trắng.
- Cà đắng xào: xào với thịt bò, thịt heo, ếch.
- Cà đắng nấu ếch: món được nhiều người Kinh ở Đắk Lắk yêu thích.
Canh cà đắng lá bép kiểu buôn làng
Món canh đơn giản, hợp với bữa cơm gia đình:
- Rửa sạch cà đắng, cắt đôi hoặc để nguyên tùy kích cỡ.
- Rửa lá bép, tuốt lấy lá non.
- Đun sôi nước với chút cá khô hoặc thịt băm để tạo vị ngọt.
- Cho cà đắng vào nấu khoảng mười đến mười lăm phút đến khi cà mềm.
- Thêm lá bép, nêm muối, có thể thêm ớt, sả.
- Ăn nóng với cơm trắng hoặc cơm lam.
Cà đắng giã ớt
Món đơn giản nhất, ăn với cơm:
- Luộc hoặc nướng cà đắng đến khi mềm.
- Giã cà cùng ớt tươi, muối, có thể thêm tỏi, lá é hoặc cá khô nướng xé nhỏ.
- Giã đến khi cà nhuyễn vừa, còn chút miếng.
- Ăn với cơm trắng, rau luộc, thịt nướng.
Làm quen với vị đắng
Bắt đầu với món nấu. Canh cà đắng, cà đắng nấu ếch có vị đắng dịu hơn cà giã. Người mới nên thử canh trước.
Ăn kèm cơm và rau. Vị đắng hợp với cơm trắng, rau luộc, thịt nướng. Ăn riêng cà đắng sẽ thấy đắng hơn.
Thử nhiều lần. Nhiều người ăn lần đầu không quen, nhưng sau vài lần nhận ra vị ngọt hậu.
Đừng cố giảm đắng quá mức. Ngâm muối, luộc bỏ nước đầu có thể giảm đắng, nhưng làm vậy cũng mất đi nét đặc trưng.
Cà đắng trong văn hóa ẩm thực Ê Đê
Với người Ê Đê, bữa ăn thường có cơm, rau rừng, cà đắng, muối ớt, thịt hoặc cá. Cà đắng gắn với vườn nhà, rẫy, mùa vụ. Trong các dịp lễ, cà đắng có thể xuất hiện trong các món nấu chung cùng thịt.
Vị đắng trong ẩm thực Ê Đê không phải là vị cần che giấu mà là vị được thưởng thức. Người Ê Đê và nhiều dân tộc Tây Nguyên khác ăn nhiều món có vị đắng như cà đắng, lá đắng, đọt mây.
Khi đến Đắk Lắk, hãy thử ăn cà đắng trong bữa cơm ở buôn làng hoặc ở các quán ẩm thực Tây Nguyên để hiểu thêm về cách người bản địa ăn uống.
Lưu ý khi ăn cà đắng
Cà đắng thuộc họ cà, nên nấu chín trước khi ăn. Không ăn cà đắng sống, cà quá non hoặc cà có dấu hiệu hư hỏng.
Người có bệnh dạ dày, đang dùng thuốc hoặc phụ nữ mang thai nên ăn vừa phải. Món cà đắng là món ăn dân gian, không nên xem là thuốc chữa bệnh.
Đừng nhầm cà đắng với cà pháo và cà dại
Người mới đi chợ Tây Nguyên hay mua nhầm vì mấy loại cà nhỏ nhìn khá giống nhau. Nhầm cà pháo thì chỉ hỏng món, nhầm cà dại mọc hoang thì có thể nguy hiểm.
- Cà pháo thường được bán để muối chua, ăn giòn, vị hơi ngọt, gần như không đắng. Nấu canh cà đắng bằng cà pháo thì ra một món canh khác hẳn.
- Cà đắng ở chợ Buôn Ma Thuột thường bày theo rổ riêng, người bán là người địa phương; cứ hỏi thẳng, người bán sẽ chỉ.
- Cà tím, cà dái dê là cà lớn, không dùng thay cà đắng được.
- Không hái các loại cà mọc dại ven đường, bờ rẫy để nấu, nhất là cây có gai hoặc quả có gai. Cà độc dược cũng thuộc họ cà, mọc hoang ở nhiều nơi và có độc.
- Mua cà đắng phơi khô thì chọn cà khô đều, không mốc, không mùi ẩm; ngâm nước cho nở trước khi nấu.
- Ở dưới xuôi, cà đắng có bán ở chợ có hàng Tây Nguyên hoặc cửa hàng nông sản vùng cao. Không tìm được thì đừng thay bằng thứ lạ, cứ nấu món khác.
Cà đắng nấu ếch: món ăn của người Kinh ở Đắk Lắk
Người Kinh lên Đắk Lắk lập nghiệp đã học từ người Ê Đê cách ăn cà đắng và biến tấu thành món riêng. Cà đắng nấu ếch là ví dụ tiêu biểu: ếch đồng làm sạch, chặt miếng, xào sả ớt, nghệ, rồi nấu cùng cà đắng đến khi cà mềm, nước sánh lại.
Món có vị cay của sả ớt, ngọt của ếch, đắng nhẹ của cà, ăn với cơm trắng rất đưa. Ở Buôn Ma Thuột, nhiều quán cơm, quán nhậu có món này trong thực đơn.
Tương tự, cà đắng xào thịt bò, cà đắng kho cá, cà đắng nấu cá khô cũng là những món người Kinh ở Đắk Lắk hay nấu, cho thấy cà đắng đã vượt khỏi bữa ăn buôn làng để trở thành món chung của tỉnh.
Nấu cà đắng ếch tại nhà
Cho ba, bốn người:
- Ếch làm sạch, chặt miếng vừa ăn, ướp muối, tiêu, sả băm, ớt, nghệ khoảng mười lăm phút.
- Cà đắng rửa sạch, cắt đôi hoặc để nguyên nếu nhỏ.
- Phi sả, tỏi thơm, cho ếch vào xào săn.
- Thêm cà đắng, đảo đều, đổ nước xăm xắp, đun lửa vừa khoảng mười lăm phút đến khi cà mềm, nước sánh lại.
- Nêm lại vừa ăn, thêm ớt, rau ngò gai, lá é nếu có.
- Ăn nóng với cơm trắng.
Chọn và bảo quản cà đắng
Cà đắng tươi để được vài ngày nếu bảo quản đúng:
- Chọn quả căng, vỏ bóng, không dập, cuống xanh.
- Không rửa trước khi cất, để nơi thoáng mát hoặc ngăn mát tủ lạnh.
- Dùng trong vài ngày; cà để lâu sẽ héo, chuyển vàng, đắng gắt hơn.
- Có thể phơi khô cà đắng để dành, khi nấu ngâm nước cho mềm.
Ăn cà đắng ở đâu khi đến Đắk Lắk
Cách dễ nhất là tìm đến các quán ẩm thực Tây Nguyên ở Buôn Ma Thuột, nơi có các món cơm lam, gà nướng, canh cà đắng, cà đắng giã ớt. Một số buôn du lịch cộng đồng cũng có bữa ăn truyền thống cho khách, nơi bạn được ăn cà đắng theo cách của người Ê Đê.
Khi ăn ở buôn làng, hãy tôn trọng phong tục của gia chủ, hỏi trước khi chụp ảnh, và cảm ơn khi được mời ăn. Một bữa cơm với cà đắng, cơm lam, rau rừng là cách hiểu văn hóa Ê Đê rất gần gũi.
Vị đắng trong bữa ăn Tây Nguyên
Không chỉ cà đắng, bữa ăn của người Ê Đê và các dân tộc Tây Nguyên còn nhiều món mang vị đắng: đọt mây nướng, lá đắng, măng đắng. Vị đắng được xem là một vị bình thường của bữa ăn, đi cùng vị cay của ớt, vị mặn của muối, vị ngọt của cá, thịt.
Với người miền xuôi, làm quen với vị đắng là cách hiểu thêm một nền ẩm thực khác. Đừng vội đánh giá sau miếng đầu tiên; hãy ăn chậm, kèm cơm và các món khác trên mâm, để cảm được vị ngọt hậu mà người Tây Nguyên trân quý.
Câu hỏi thường gặp
Cà đắng có độc không?
Cà đắng nấu chín ăn với lượng vừa phải là món ăn quen của người Tây Nguyên. Không nên ăn sống hoặc ăn quá nhiều, chọn cà tươi, không hư hỏng.
Làm sao để cà đắng bớt đắng?
Có thể ngâm nước muối hoặc luộc bỏ nước đầu, nhưng sẽ mất bớt nét đặc trưng. Ăn kèm cơm, rau, thịt cũng giúp vị đắng dịu hơn.
Mua cà đắng ở đâu?
Ở các chợ tại Buôn Ma Thuột và các huyện của Đắk Lắk. Ở thành phố lớn, một số chợ, cửa hàng đặc sản Tây Nguyên có bán cà đắng tươi hoặc khô.
Lá bép là gì?
Lá bép (lá nhíp) là loại rau rừng phổ biến ở Tây Nguyên, lá mềm, vị ngọt bùi, thường nấu canh, xào tỏi, nấu cùng cà đắng.
Người Kinh ở Đắk Lắk có ăn cà đắng không?
Có. Nhiều người Kinh sống lâu năm ở Đắk Lắk đã quen ăn cà đắng, đặc biệt là cà đắng nấu ếch, xào thịt bò.
