Sò huyết đầm Ô Loan: nướng, rang me và những cách ăn của người Tuy An

Đầm Ô Loan ở Tuy An (Phú Yên cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk) là vùng nước lợ rộng, nơi nước ngọt từ sông và nước mặn từ biển hòa vào nhau. Vùng đầm này nổi tiếng với sò huyết: con sò nhỏ, vỏ có gân, thịt đỏ, ngọt và giòn. Người địa phương ăn sò huyết theo nhiều cách: nướng than, rang me, xào sả ớt, nấu cháo.

Ngồi ăn sò huyết bên đầm Ô Loan, ngắm mặt nước và chòi chài lúc chiều xuống, là trải nghiệm mà khách đến Phú Yên cũ thường nhắc. Bài viết giới thiệu các cách ăn sò huyết, cách chọn sò tươi và những lưu ý khi ăn món này.

Sò huyết Ô Loan có gì đặc biệt

Sò huyết được gọi như vậy vì khi mở vỏ, thịt sò có dịch màu đỏ như máu. Sò huyết Ô Loan được nhiều người khen thịt chắc, ngọt, ít mùi bùn, nhờ sống ở vùng nước lợ có dòng chảy và nền đáy phù hợp.

Sò ngon thường là sò vừa con, vỏ dày, khép chặt, gõ nghe đanh. Mở ra thịt đầy, đỏ tươi, không teo, không mùi lạ. Sò để lâu, chết sẽ mở miệng, có mùi hôi, cần bỏ.

Mùa sò ngon tùy năm, thường là khi nước đầm ổn định, ít lũ. Mùa mưa lũ, nước đầm thay đổi độ mặn, sò có thể gầy và ít hơn.

Các cách ăn sò huyết phổ biến

Nướng sò huyết cho đúng

Cách đơn giản nhất mà người ven đầm thường làm:

1. Ngâm sò trong nước muối loãng vài giờ cho sò nhả bớt cát, chà vỏ sạch.
2. Nhóm than hồng, xếp sò lên vỉ.
3. Nướng đến khi sò hé miệng, dịch bên trong sôi nhẹ.
4. Lấy sò ra, tách vỏ trên, giữ phần thịt trong vỏ dưới.
5. Chấm muối tiêu chanh hoặc muối ớt xanh, ăn ngay khi nóng.
6. Không nướng quá lâu. Sò quá lửa sẽ teo, dai, mất vị ngọt.

Sò huyết rang me tại nhà

Món nhắm quen thuộc, làm được ở nhà:

1. Làm sạch sò, luộc hoặc hấp sơ đến khi sò hé miệng, vớt ra.
2. Dầm me chín với nước ấm, lọc lấy nước me.
3. Phi tỏi thơm, cho nước me, đường, nước mắm, chút tương ớt, nấu đến khi sệt.
4. Cho sò vào đảo nhanh tay cho sốt bám đều, thêm rau răm, đậu phộng rang.
5. Ăn ngay khi nóng, kèm bánh mì để chấm sốt.

Lưu ý an toàn khi ăn sò huyết

Nấu chín kỹ. Sò huyết ăn tái, sống có nguy cơ nhiễm khuẩn, viêm gan A. Nên ăn sò đã nấu chín, nhất là trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai.

Chọn sò sống. Sò phải còn sống, vỏ khép chặt. Sò chết mở miệng, có mùi hôi phải bỏ.

Dị ứng hải sản. Người dị ứng nhuyễn thể có vỏ cần tránh.

Không ăn quá nhiều. Sò huyết giàu đạm, ăn nhiều dễ đầy bụng. Ăn kèm rau, bánh mì, cơm để cân bằng.

Ăn sò huyết bên đầm Ô Loan

Quanh đầm Ô Loan có nhiều quán hải sản, chòi ăn trên mặt đầm hoặc ven bờ. Khách thường đến vào buổi chiều, ngồi ngắm hoàng hôn trên đầm, gọi sò huyết nướng, rang me, kèm các món hải sản khác như hàu, ốc, cá đầm.

Giá sò huyết tính theo ký hoặc theo đĩa, thay đổi theo mùa và kích cỡ sò. Nên hỏi giá trước khi gọi, nhất là vào mùa du lịch.

Nếu dùng bia, rượu cùng bạn bè, uống có chừng mực, không lái xe sau khi uống, nhất là trên các đoạn đường quanh đầm vào buổi tối.

Đầm Ô Loan và đời sống người Tuy An

Đầm Ô Loan không chỉ là nơi có sò huyết. Người dân quanh đầm sống bằng nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy sản, đan lưới. Mặt đầm có nhiều chòi chài, nò sáo, cảnh quan yên bình. Đầm còn là điểm dừng chân của khách du lịch trên đường thiên lý Bắc Nam.

Khi ăn sò huyết bên đầm, bạn đang ăn sản vật gắn liền với hệ sinh thái nước lợ mà người dân nơi đây giữ gìn qua nhiều thế hệ.

Pha muối tiêu chanh và muối ớt xanh cho đĩa sò

Muối tiêu chanh. Muối hột rang khô rồi giã mịn, trộn tiêu đen xay vừa, không xay quá mịn để còn mùi thơm. Chỉ vắt chanh khi bắt đầu ăn; vắt sẵn từ trước, muối chảy nước và tiêu mất mùi. Chén này giữ trọn vị ngọt của sò nướng, hợp với người muốn ăn đúng vị sò.

Muối ớt xanh. Ớt xanh, vài lá chanh non, chút muối, đường giã hoặc xay nhuyễn, thêm nước cốt chanh cho sệt. Một số quán ven biển miền Trung cho thêm ít sữa đặc để vị dịu và sánh hơn; muốn chua cay rõ thì bỏ bước này. Muối ớt xanh hợp với sò nướng mỡ hành, vì vị cay chua cắt được độ béo.

Chấm cho đúng. Sò huyết nướng còn dịch đỏ trong vỏ, chỉ cần chấm nhẹ một đầu thịt. Nhúng cả con vào chén, muối sẽ át mất cái ngọt của sò và chén chấm nhanh bị loãng.

Sò rang me thì không cần chấm. Sốt me đã đủ vị, nhiều khách quen tay vẫn chấm thêm muối ớt, kết quả là quá mặn. Ăn thử vài con trước rồi mới quyết.

Sò huyết trong bữa ăn gia đình ven đầm

Với người dân ven đầm Ô Loan, sò huyết không chỉ là món nhắm cho khách. Nó có mặt trong bữa cơm thường ngày: sò luộc chấm muối tiêu chanh, sò xào rau muống, cháo sò cho trẻ nhỏ, canh sò nấu bầu. Sò bắt được nhiều, giá ở chợ quê mềm hơn nhà hàng.

Nhiều gia đình có thói quen giữ sò sống trong chậu nước đầm, dùng dần trong vài ngày. Cách này giúp sò nhả sạch cát, ăn ngọt hơn.

Khi có khách từ xa, nhà ven đầm thường đãi sò nướng, sò rang me, kèm cá đầm nướng, gỏi cá. Một bữa như vậy cho thấy đầm Ô Loan nuôi sống người dân quanh nó như thế nào.

Cháo sò huyết cho bữa sáng

Món nhẹ nhàng, hợp cả trẻ nhỏ và người lớn tuổi:

1. Làm sạch sò, luộc sơ đến khi hé miệng, lấy thịt, giữ lại nước luộc lắng trong.
2. Rang gạo sơ cho thơm, nấu cháo với nước luộc sò và thêm nước lọc.
3. Phi hành tím, xào sơ thịt sò với chút nước mắm, tiêu.
4. Khi cháo nhừ, cho thịt sò vào, nêm vừa ăn, đun thêm vài phút.
5. Múc ra bát, rắc hành lá, tiêu, gừng thái sợi, ăn nóng.

Mẹo nhỏ khi đi ăn sò ven đầm

Để bữa sò huyết được trọn vẹn:

• Đi vào buổi chiều để ngắm hoàng hôn, tránh giữa trưa nắng gắt.
• Hỏi quán sò bắt từ đầm trong ngày hay nhập từ nơi khác.
• Gọi các món chín, tránh sò tái, sò sống.
• Gọi thêm rau, bánh mì, cháo để cân bữa.
• Mang theo áo khoác mỏng vì gió đầm buổi tối khá mạnh.

Sò huyết và các loài sò ốc khác của đầm

Ngoài sò huyết, đầm Ô Loan còn có hàu, ốc, nghêu, cá đầm, tôm, cua. Nhiều quán quanh đầm có thực đơn đủ loại, nhưng sò huyết vẫn là món được khách gọi nhiều nhất. Hàu đầm nướng mỡ hành, ốc luộc lá chanh, cá đầm nướng muối ớt cũng đáng thử nếu đi nhóm.

Người địa phương phân biệt sò huyết với sò lông, sò điệp: sò huyết vỏ dày, có gân rõ, thịt đỏ; sò lông vỏ có lông, thịt vàng; sò điệp vỏ mỏng hình quạt. Mỗi loại một vị, một cách nấu riêng.

Khi đi chợ ở Tuy An, có thể mua sò huyết sống về nấu, nhưng cần giữ sò trong nước muối loãng hoặc thùng đá, và nấu trong ngày.

Chọn quán ven đầm

Quán tốt thường có bể hoặc chậu sò sống để khách xem, khu bếp sạch, nướng tại chỗ. Giá được báo rõ theo ký hoặc theo đĩa trước khi chế biến. Nếu quán không có sò sống mà chỉ có sò đã luộc sẵn, hãy cân nhắc gọi món khác.