Ăn gì quanh hồ Ba Bể theo mùa: cá hồ, tôm tép, rau rừng và mâm cơm Tày

Hồ Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nằm giữa vùng núi đá vôi của Bắc Kạn cũ, từ tháng 7 năm 2025 thuộc tỉnh Thái Nguyên. Quanh hồ là các bản người Tày như Pác Ngòi, Bó Lù, Cốc Tộc, nhiều nhà sàn đã thành homestay. Khách đến đây ngoài đi thuyền, thăm động, phần lớn đều hỏi cùng một câu: ăn gì?

Không có một món "đặc sản Ba Bể" duy nhất. Bữa ăn ở đây là mâm cơm Tày làm từ những gì hồ, rừng và nương có theo mùa: cá hồ, tôm tép, măng, rau rừng, gà đồi, lợn bản, cơm lam, xôi nếp. Bài này gợi ý nên ăn gì theo mùa, đặt mâm thế nào ở homestay, và vài điều nên tránh để bữa ăn vừa ngon vừa có trách nhiệm với hồ.

Mâm cơm ở homestay ven hồ có gì

Ở phần lớn homestay quanh hồ, khách đặt bữa trước, chủ nhà nấu theo mâm cho cả nhóm. Một mâm thường có cá hồ (nướng, rán hoặc om), một món thịt (gà đồi luộc, lợn bản nướng hoặc xào), một món rau rừng, một món măng, canh và cơm. Có nhà thêm cơm lam, xôi ngũ sắc hoặc bánh nếp tuỳ dịp.

Món ăn được nấu đơn giản, ít gia vị công nghiệp, dùng nhiều gừng, sả, mắc khén hoặc hạt dổi tuỳ nhà, lá chanh, ớt. Rau thường hái ngay trong vườn hoặc mua của người trong bản. Mâm cơm ăn trên sàn nhà, ngồi quây quần, khách cùng ăn với chủ nhà là chuyện bình thường.

Giá theo mâm hoặc theo suất tuỳ homestay, thay đổi theo mùa du lịch và món gọi thêm. Nên hỏi rõ trước khi đặt, nhất là khi gọi món cá hồ to hoặc đặc sản theo mùa.

Những món nên thử ít nhất một lần

Cá hồ nướng. Cá đánh từ hồ, làm sạch, ướp muối, gừng, sả hoặc mắc khén, kẹp tre nướng trên than. Da giòn, thịt ngọt, chấm muối ớt chanh. Loài cá cụ thể phụ thuộc mùa và mẻ lưới hôm đó, cứ hỏi chủ nhà cá gì.

Tép hồ rang hoặc tôm hồ chiên. Tép nhỏ rang với lá chanh, hành, ăn giòn cả vỏ. Món đưa cơm phổ biến của người ven hồ.

Măng xào hoặc măng nấu. Măng rừng tươi theo mùa, hoặc măng khô ngâm, xào với tỏi, nấu với xương hoặc thịt lợn bản.

Rau rừng xào tỏi. Rau dớn, rau bò khai, ngọn su su, rau ngót rừng tuỳ mùa. Rau dớn là thứ nhiều khách nhắc tới nhất vì giòn, nhớt nhẹ.

Cơm lam. Gạo nếp cho vào ống tre non, nướng trên lửa. Bóc vỏ tre, ăn với muối vừng hoặc gà nướng.

Xôi ngũ sắc. Xôi nhuộm màu từ lá cây tự nhiên, thường làm vào dịp lễ hoặc khi khách đặt trước.

Ăn theo mùa quanh hồ

Rau, măng và cá thay đổi theo mùa. Bảng dưới là xu hướng chung để tham khảo, không phải lịch cố định:

Đặt bữa ở homestay cho suôn sẻ

Vài bước giúp bữa ăn ở bản ngon hơn và không bị bất ngờ về giá:

1. Báo số người, giờ ăn và món muốn ăn từ khi đặt phòng hoặc ít nhất trước bữa vài giờ, để chủ nhà kịp đi chợ, đi lấy cá.
2. Hỏi giá theo mâm hay theo suất, món gọi thêm tính thế nào, cá tính theo cân hay theo con.
3. Nói rõ ai ăn chay, dị ứng, không ăn cay, có trẻ nhỏ để chủ nhà điều chỉnh.
4. Nếu muốn thử nhiều món, nên chọn mâm đa dạng thay vì gọi một món đắt tiền.
5. Hỏi chủ nhà hôm đó có món gì đúng mùa, thường đó là món ngon nhất.

Ăn có trách nhiệm ở vùng hồ

Ba Bể là vườn quốc gia, hệ sinh thái nhạy cảm. Vài điều nên giữ:

• Không gọi động vật hoang dã. Nếu có ai mời món thịt thú rừng, chim rừng, hãy từ chối. Săn bắt, buôn bán động vật hoang dã bị pháp luật cấm và gây hại cho rừng.
• Không đòi cá hồ "thật to" bằng mọi giá. Cá to hiếm, giá cao và việc khai thác quá mức ảnh hưởng nguồn cá.
• Hỏi nguồn gốc rau rừng, nấm rừng. Chỉ ăn nấm do người địa phương có kinh nghiệm hái và nấu. Không tự hái nấm lạ ăn.
• Mang rác về. Đi thuyền, picnic ven hồ, đừng để lại hộp nhựa, vỏ chai.
• Rượu ngô, rượu men lá uống vừa phải. Không uống rồi lái xe máy trên đường đèo quanh hồ.

Chợ phiên và quán ăn ở thị trấn

Ngoài homestay, khách có thể ăn ở thị trấn Chợ Rã, trung tâm huyện Ba Bể cũ, nơi có các quán phở, bún, cơm bình dân. Phiên chợ ở các xã quanh hồ họp theo ngày cố định trong tuần hoặc theo âm lịch tuỳ chợ. Đi chợ phiên là cách hay để thấy rau, măng, nấm, cá, bánh nếp của người bản mang xuống bán.

Ở chợ, có thể ăn bát phở, bát bún buổi sáng, mua ít bánh nếp, xôi để ăn đường. Nên hỏi người địa phương lịch phiên chợ gần nhất, vì lịch có thể thay đổi.

Mang gì về sau chuyến đi

Nếu muốn mang chút hương vị Ba Bể về nhà, những thứ dễ mang nhất là măng khô, miến dong, gạo nếp nương, mật ong của người trong bản. Thịt treo gác bếp, lạp sườn cũng có nhưng nên hỏi rõ cách làm và bảo quản.

Cá hồ, rau rừng tươi không hợp mang xa. Hãy ăn ngay tại chỗ, đó cũng là lý do chính để đến đây.

Một ngày ăn ở Ba Bể: gợi ý lịch

Buổi sáng, nếu ở homestay, chủ nhà thường nấu phở, bún, mì hoặc xôi, bánh nếp. Ăn xong đi thuyền trên hồ khi sương còn mờ. Trưa có thể ăn ở một nhà hàng nổi hoặc nhà dân gần điểm tham quan như động Puông, thác Đầu Đẳng, đảo Bà Goá, tuỳ lịch thuyền.

Chiều về bản, tối là bữa chính, mâm cơm đầy đủ nhất trong ngày: cá hồ nướng, gà đồi luộc, rau rừng, măng, cơm lam, có khi thêm vịt hoặc lợn bản. Người đi nhóm thường ngồi lâu bên mâm, nghe chủ nhà kể chuyện bản, chuyện hồ. Nên nhớ ăn tối sớm vì ở bản, mọi người ngủ sớm và dậy sớm.

Nếu ở hai đêm, hãy đổi món: tối đầu ăn mâm truyền thống, tối sau đặt lẩu cá hoặc món nướng để có trải nghiệm khác. Hỏi chủ nhà có thể cho xem cách nướng cá, đồ xôi hay không, nhiều nhà rất sẵn lòng.

Gà đồi, lợn bản và vịt trên mâm cơm Tày ven hồ

Khách đến Ba Bể thường chú ý cá hồ, nhưng món thịt trên mâm cơm mới là phần chủ nhà chuẩn bị công phu nhất. Gà đồi nuôi thả quanh nhà sàn thường được luộc lá chanh, chấm muối ớt chanh, hoặc nướng than sau khi ướp gừng, sả và mắc khén. Gà nuôi đủ ngày thịt chắc, da vàng mỏng, nên nhiều nhà chỉ luộc, ít khi nấu cầu kỳ.

Lợn bản là lợn nhỏ, thịt săn, bì mỏng. Thịt có thể nướng xiên, xào măng, luộc chấm muối, hay hấp với lá thơm rừng theo cách riêng của từng nhà. Vào mùa đông, nhiều gia đình lấy thịt treo gác bếp xuống nướng lại hoặc hấp, xé nhỏ ăn với cơm lam. Vịt nuôi ven hồ cũng hay xuất hiện, thường là vịt luộc chấm nước mắm gừng hoặc nấu măng.

Muốn ăn những món này, nên đặt trước từ khi đặt phòng, vì chủ nhà thường phải bắt gà, mổ lợn hay mua thịt trong bản. Hỏi rõ giá tính theo con hay theo cân. Một con gà đồi luộc cùng vài món rau, canh măng thường đủ cho nhóm bốn năm người, nên chưa cần gọi thêm nhiều món thịt khác cùng lúc.